Trải nghiệm nét đẹp Bài chòi Khánh Hòa

Bài chòi Khánh Hòa là một trong những báu vật văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, được UNESCO công nhận từ năm 2017, mang đến cho du khách những trải nghiệm dân gian đầy màu sắc và cảm xúc. Hãy cùng ACC Khánh Hòa dạo bước qua những nét đẹp độc đáo của bài chòi, từ nguồn cội đến cách nó đang tỏa sáng trong đời sống hiện đại.

1. Nguồn gốc và sự tiến hóa của bài chòi Khánh Hòa qua các thời kỳ

Để hiểu rõ hơn về bài chòi Khánh Hòa, chúng ta cần quay ngược thời gian về những ngày đầu hình thành, khi nó chỉ là trò chơi dân dã giữa các chòi canh trên nương rẫy và ven biển.  

• Giai đoạn sơ khai từ lao động canh tác và đánh bắt: Vào thế kỷ 19, khi người dân Khánh Hòa chủ yếu sống bằng nghề nông và ngư nghiệp, họ dựng chòi canh để trông coi mùa màng hoặc theo dõi cá tôm trên biển, và từ đó sinh ra trò chơi hô hát đối đáp để xua tan nỗi cô đơn. Những câu hò vè dân gian được sáng tạo ngẫu hứng, kết hợp với chơi bài tứ sắc không sát phạt, dần hình thành nên bộ 27 thẻ bài với tên gọi thơ mộng như Tứ Móc hay Bảy Liễu, phản ánh triết lý sống hài hòa với thiên nhiên và cộng đồng. Đến nay, những yếu tố này vẫn là nền tảng, giúp bài chòi không chỉ là trò chơi mà còn là kho tàng thơ ca dân gian, được các nhà nghiên cứu như Nguyễn An Pha ghi nhận trong các tài liệu về văn hóa miền Trung.
• Sự phát triển mạnh mẽ từ những năm 1960 và vai trò trong kháng chiến: Khi phong trào văn hóa quần chúng bùng nổ, bài chòi Khánh Hòa được nâng tầm thành loại hình biểu diễn sân khấu, với các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp ra đời từ năm 1957, kết hợp hát đối, kể chuyện và trích đoạn tuồng cổ. Trong thời kỳ kháng chiến, nó trở thành phương tiện tuyên truyền, gắn kết tinh thần dân tộc qua các vở kịch như "Hai dòng sữa mẹ" hay "Mối tình qua Tết Lirboong", được biểu diễn ở các căn cứ miền núi. Sự tiến hóa này không chỉ làm phong phú thêm âm nhạc dân gian Khu 5 mà còn giúp bài chòi vượt qua chiến tranh, trở thành biểu tượng của sự kiên cường, với sự tham gia của hàng trăm nghệ nhân địa phương.
• Công nhận quốc tế và mốc son bảo tồn từ 2017: Năm 2017 đánh dấu bước ngoặt khi UNESCO ghi danh bài chòi Trung Bộ, trong đó Khánh Hòa đóng góp lớn với bộ hồ sơ quốc gia từ 2013, khẳng định giá trị đa ngành như âm nhạc, thơ ca và diễn xuất. Sau đó, tỉnh triển khai Đề án bảo vệ giai đoạn 2020-2023 với kinh phí hơn 6,7 tỷ đồng, hỗ trợ đào tạo nghệ nhân và tổ chức liên hoan, giúp di sản không bị mai một mà tiếp tục sáng tạo, như kết hợp với du lịch hiện đại để tiếp cận thế hệ trẻ.

2. Đặc trưng độc đáo của bài chòi Khánh Hòa so với các vùng miền Trung khác

Bài chòi Khánh Hòa nổi bật nhờ sự hòa quyện giữa truyền thống và sáng tạo địa phương, khác biệt với các tỉnh lân cận qua cấu trúc sân khấu và phong cách biểu diễn.  

• Cấu trúc 9 chòi hình chữ nhật và bộ thẻ bài dân gian đặc trưng: Khác với hình chữ U ở Bình Định hay 11 chòi ở Quảng Nam, bài chòi Khánh Hòa sử dụng 9 chòi sắp xếp hai dãy song song đối diện, tạo không gian giao lưu trực tiếp hơn, kết hợp với bộ 27 thẻ bài lớn được vẽ tay tinh xảo, mang tên gọi gần gũi như Ngũ Trượt hay Tám Miểng. Những thẻ bài này không chỉ dùng để chơi mà còn là công cụ kể chuyện, với họa tiết hội họa dân gian phản ánh đời sống lao động, giúp trò chơi trở nên hấp dẫn và dễ nhớ. Điểm độc đáo này được thể hiện rõ trong các hội chơi Tết, nơi du khách có thể tự tay cầm thẻ và cảm nhận sự khéo léo của nghệ nhân địa phương.
• Âm nhạc và điệu hát ngẫu hứng đậm chất duyên hải Nam Trung Bộ: Âm nhạc bài chòi Khánh Hòa sử dụng dàn nhạc cổ gồm đờn cò, kèn đôi và trống, với các làn điệu dân gian Khu 5 như hò bá trạo, tạo nhịp điệu sôi động hơn so với Bình Trị Thiên ở phía Bắc. Các anh chị Hiệu hô bài bằng giọng hát đối đáp mượt mà, xen lẫn thơ lục bát và vè châm biếm xã hội, thể hiện sự dí dỏm, gần gũi của người dân biển, khác biệt với phong cách trang nghiêm hơn ở Huế. Sự ngẫu hứng này khuyến khích người chơi tham gia sáng tạo, làm mỗi buổi diễn trở thành bất ngờ, và được UNESCO đánh giá cao trong việc gắn kết cộng đồng.
• Sự đa dạng loại hình từ hội chơi đến kịch hát chuyên nghiệp: Khánh Hòa là một trong số ít tỉnh duy trì đầy đủ ba loại hình: hội đánh bài chòi dân dã, bài chòi trải chiếu lưu động và kịch hát bài chòi sân khấu, với Đoàn Ca kịch bài chòi Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống tỉnh biểu diễn các vở kinh điển như "Vua hóa hổ" hay "Nỗi đau lòng mẹ". Loại hình này phát triển từ gánh hát tư nhân những năm 1960, kết hợp yếu tố tuồng cổ và cải lương, tạo nên sức sống riêng biệt so với trò chơi thuần túy ở Phú Yên. Nhờ đó, bài chòi không chỉ giải trí mà còn giáo dục đạo đức, trở thành di sản sống động trong đời sống văn hóa địa phương.

>>> Xem thêm bài viết về Dịch vụ làm visa tại Khánh Hòa nhanh chóng

3. Vai trò của bài chòi Khánh Hòa trong việc bảo tồn bản sắc và phát triển du lịch cộng đồng

Bài chòi Khánh Hòa đóng góp quan trọng vào việc giữ gìn di sản văn hóa, đồng thời trở thành động lực kinh tế qua du lịch, giúp cộng đồng địa phương gắn kết và thịnh vượng.  

• Gắn kết cộng đồng và giáo dục thế hệ trẻ qua các hoạt động lễ hội: Mỗi dịp Tết hoặc liên hoan như sự kiện năm 2022 tại Quảng trường 2-4 Nha Trang, bài chòi quy tụ hàng trăm nghệ nhân từ các tỉnh, tạo không gian giao lưu, học hỏi và truyền nghề cho thanh niên, giúp họ hiểu rõ giá trị nhân văn như tình yêu quê hương qua các câu hát đối đáp. Các câu lạc bộ như Bài chòi cổ Ninh Hòa hay Đội nghệ thuật Nha Trang tổ chức lớp học miễn phí, kết hợp với trường học để lồng ghép vào chương trình ngoại khóa, ngăn chặn nguy cơ mai một do đô thị hóa. Kết quả là, thế hệ trẻ không chỉ hát theo mà còn sáng tạo nội dung mới, đảm bảo di sản sống mãi trong lòng cộng đồng.
• Thúc đẩy du lịch văn hóa bền vững và tạo việc làm cho nghệ nhân: Với việc tích hợp vào các tour du lịch Nha Trang, như Hội Bài chòi Nha Trang diễn ra thường xuyên, bài chòi thu hút hàng ngàn du khách mỗi năm, góp phần vào doanh thu du lịch tỉnh lên đến hàng tỷ đồng, đồng thời tạo thu nhập ổn định cho hơn 400 nghệ nhân qua biểu diễn và hướng dẫn trải nghiệm. Các dự án như Đề án 2020-2023 hỗ trợ xây dựng sân khấu cộng đồng, kết hợp với homestay ở Vạn Ninh, giúp du lịch không thương mại hóa mà tôn trọng bản sắc, như tổ chức đêm diễn dưới trăng rằm. Nhờ đó, bài chòi trở thành "sản phẩm độc quyền" của Khánh Hòa, nâng tầm hình ảnh vùng đất trầm hương.
• Hợp tác liên tỉnh và cam kết với UNESCO trong bảo tồn dài hạn: Là một phần của di sản Trung Bộ, Khánh Hòa tham gia các liên hoan khu vực với Bình Định, Phú Yên từ 2013, chia sẻ kinh nghiệm số hóa bài hát qua ứng dụng di động để lưu trữ và phổ biến toàn cầu, đáp ứng cam kết UNESCO về bảo vệ. Các nghệ nhân như Trần Rí, được mệnh danh là "báu vật nhân văn", dẫn dắt các chương trình đào tạo, kết hợp với doanh nghiệp du lịch để tài trợ, đảm bảo di sản không chỉ tồn tại mà còn phát triển. Những nỗ lực này không chỉ bảo tồn mà còn truyền cảm hứng, biến bài chòi thành biểu tượng của sự sáng tạo văn hóa Việt Nam.

>>> Xem thêm bài viết về Dịch vụ đăng ký địa điểm kinh doanh tại Khánh Hòa nhanh chóng

4. Hướng dẫn trải nghiệm bài chòi Khánh Hòa và những lưu ý thiết thực cho du khách

Để thực sự đắm chìm vào thế giới bài chòi Khánh Hòa, du khách nên lập kế hoạch tham gia các buổi biểu diễn thực tế, từ hội chơi dân dã đến sân khấu chuyên nghiệp, nhằm cảm nhận trọn vẹn sức sống của di sản.  

• Chọn thời điểm và địa điểm lý tưởng để tham gia hội chơi truyền thống: Hãy ghé thăm vào dịp Tết Nguyên Đán hoặc tháng 5 âm lịch tại các làng chài Vạn Ninh hay Quảng trường 2-4 Nha Trang, nơi các hội bài chòi miễn phí diễn ra từ chiều đến khuya, với không khí tưng bừng dưới ánh đèn lồng và mùi nhang khói đình làng. Đặt tour qua Trung tâm Văn hóa tỉnh để có chỗ ngồi ở chòi, kết hợp di chuyển bằng xe đạp địa phương để gần gũi hơn, tránh giờ cao điểm để dễ dàng trò chuyện với nghệ nhân. Trải nghiệm này không chỉ vui mà còn giúp bạn học cách hô bài cơ bản, tạo kỷ niệm khó quên bên bạn bè địa phương.
• Tham gia biểu diễn chuyên nghiệp và tương tác với nghệ nhân địa phương: Đặt vé xem Đoàn Ca kịch bài chòi tại Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Nha Trang vào cuối tuần, với giá khoảng 100.000 đồng, để thưởng thức các vở kịch đầy kịch tính như "Bắc Bình Vương xử án", kết hợp workshop học hát đối đáp kéo dài 1 giờ. Mang theo nước uống và quần áo thoải mái vì buổi diễn có thể kéo dài 2-3 giờ, và nhớ xin phép trước khi quay video để tôn trọng bản quyền di sản. Những hoạt động này giúp du khách không chỉ xem mà còn tham gia, như hô tên thẻ bài cùng anh chị Hiệu, tăng sự gắn kết văn hóa.
• Lưu ý an toàn, tôn trọng và cách mua sắm lưu niệm ý nghĩa: Luôn giữ khoảng cách trong không gian đông đúc, đặc biệt với trẻ em và người cao tuổi tham gia, và tránh chen lấn khi trao phần thưởng rượu cần sau mỗi lượt trúng bài để đảm bảo an toàn sức khỏe. Khi mua thẻ bài lưu niệm hoặc đĩa CD hát bài chòi từ các quầy hợp tác xã, chọn sản phẩm thủ công từ nghệ nhân để hỗ trợ kinh tế cộng đồng, và kiểm tra nguồn gốc để tránh hàng giả. Những mẹo này giúp chuyến đi của bạn không chỉ thú vị mà còn có trách nhiệm, góp phần lan tỏa giá trị di sản qua chia sẻ trên mạng xã hội.

Bài chòi Khánh Hòa thực sự là minh chứng sống động cho sức mạnh của văn hóa dân gian, nơi truyền thống gặp gỡ hiện đại để tạo nên những giá trị bất diệt. Hãy lên kế hoạch trải nghiệm ngay hôm nay, và cùng ACC Khánh Hòa tiếp tục lan tỏa những nét đẹp văn hóa Việt Nam ra thế giới.