Hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép là một trong những vi phạm phổ biến trong lĩnh vực tài nguyên, gây thất thoát nghiêm trọng cho nhà nước và ô nhiễm môi trường. Việc nắm rõ quy định pháp luật về xử lý hành vi này giúp doanh nghiệp và cá nhân tránh rủi ro pháp lý không đáng có. Trong bối cảnh khai thác khoáng sản ngày càng được siết chặt, hiểu biết đúng đắn trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Cùng ACC Khánh Hòa khám phá chi tiết qua bài viết dưới đây.

1. Hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép bị xử lý như nào?

Hành vi vận chuyển khoáng sản không có nguồn gốc hợp pháp được coi là mắt xích quan trọng trong chuỗi vi phạm về tài nguyên, bị xử lý nghiêm khắc nhằm triệt tiêu đầu ra của "khoáng sản lậu". Căn cứ theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 và Nghị định số 36/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi các nghị định về xử phạt vi phạm hành chính năm 2026), hành vi vận chuyển khoáng sản mà không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc hoặc không có phiếu xuất kho hợp lệ sẽ bị xử phạt tiền tùy theo giá trị lô hàng. Mức phạt có thể lên tới hàng trăm triệu đồng đối với cá nhân và gấp đôi đối với tổ chức, đồng thời người vi phạm còn phải đối mặt với hình thức phạt bổ sung là tịch thu toàn bộ số khoáng sản trái phép đang vận chuyển.

Bên cạnh việc tịch thu tang vật, các phương tiện được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm như xe tải, xe ben, tàu thuyền cũng sẽ bị xử lý tùy theo mức độ vi phạm. Theo quy định hiện hành năm 2026, nếu phương tiện đó thuộc quyền sở hữu của người vi phạm, cơ quan chức năng có quyền tịch thu phương tiện để sung công quỹ nhà nước nếu giá trị khoáng sản trái phép hoặc mức độ tái phạm đạt ngưỡng quy định. Trường hợp phương tiện được thuê mướn, chủ sở hữu phương tiện phải chứng minh được mình không biết về hành vi vận chuyển trái phép này; nếu không, phương tiện vẫn có thể bị tạm giữ để phục vụ công tác điều tra và xử lý kéo dài, gây thiệt hại lớn về kinh tế cho chủ sở hữu.

Ở mức độ nghiêm trọng hơn, nếu hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép gắn liền với các đường dây khai thác, buôn lậu quy mô lớn, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Căn cứ theo Điều 227 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) và các hướng dẫn thi hành năm 2026, các hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép xuyên biên giới hoặc vận chuyển với số lượng lớn đã bị xử phạt hành chính mà còn tái phạm có thể bị khép vào tội vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên hoặc tội buôn lậu. Khi đó, người vi phạm không chỉ bị phạt tiền mà còn có thể phải chịu hình phạt tù lên đến 07 năm, đánh dấu sự quyết liệt của pháp luật trong việc bảo vệ tài nguyên và an ninh kinh tế quốc gia.

2. Khái niệm và dấu hiệu nhận biết hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép

Hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép được hiểu là việc lưu thông, dịch chuyển khoáng sản từ địa điểm này sang địa điểm khác mà không có đầy đủ giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp hoặc vi phạm các quy định về cung đường, thời gian và phương tiện. Căn cứ theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 và các văn bản hướng dẫn năm 2026, khoáng sản chỉ được coi là hợp pháp khi có nguồn gốc từ các mỏ đã được cấp Giấy phép khai thác còn hiệu lực, được mua từ các đơn vị kinh doanh có đủ chức năng pháp nhân hoặc từ nguồn khoáng sản nhập khẩu đã hoàn thành thủ tục thông quan. Mọi hành vi vận chuyển khoáng sản không nằm trong các trường hợp trên đều bị coi là vi phạm pháp luật và bị xử lý nghiêm khắc.

Dấu hiệu nhận biết rõ ràng nhất của hành vi này chính là việc thiếu hụt các chứng từ pháp lý tại thời điểm kiểm tra. Căn cứ theo Thông tư của Bộ Tài chính về hóa đơn, chứng từ, khi vận chuyển khoáng sản trên đường, lái xe hoặc người điều khiển phương tiện bắt buộc phải xuất trình được: Hóa đơn giá trị gia tăng hoặc hóa đơn bán hàng; Phiếu xuất kho kiêm vận chuyển nội bộ (nếu chuyển giữa các kho trong cùng hệ thống); và Bản sao có chứng thực Giấy phép khai thác khoáng sản của nguồn hàng. Nếu các phương tiện vận chuyển (như xe ben, tàu hút) hoạt động vào ban đêm tại các khu vực nhạy cảm nhưng không có đèn tín hiệu đúng quy định hoặc cố tình che biển số, đó là những dấu hiệu nghi vấn điển hình của hoạt động vận chuyển lậu.

Một dấu hiệu kỹ thuật quan trọng khác được quy định trong Nghị định 21/2026/NĐ-CP là sự sai lệch giữa thực tế hàng hóa và chứng từ. Cụ thể, nếu khối lượng khoáng sản trên phương tiện vượt quá sai số cho phép so với con số ghi trên hóa đơn, hoặc loại khoáng sản thực tế không đúng với tên hàng trong phiếu xuất kho, hành vi này sẽ bị lập biên bản vi phạm. Ngoài ra, việc vận chuyển khoáng sản đi qua các tuyến đường không nằm trong phương án vận chuyển đã đăng ký với cơ quan chức năng tại địa phương cũng là một căn cứ để lực lượng Cảnh sát giao thông hoặc Thanh tra giao thông tiến hành dừng phương tiện và kiểm tra tính hợp pháp của nguồn hàng.

>> Đọc thêm: Dịch vụ xin giấy phép khai thác khoáng sản tại Khánh Hòa

3. Hậu quả pháp lý và kinh tế của hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép

Hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép không chỉ là hành động tiếp tay cho việc tiêu thụ tài nguyên lậu mà còn kéo theo những chế tài nghiêm khắc về mặt pháp lý. Căn cứ theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 và Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực khoáng sản (cập nhật 2026), hậu quả pháp lý trực tiếp là đối tượng vi phạm sẽ bị xử phạt tiền nặng, thường dựa trên giá trị của lô hàng lậu. Ngoài ra, hình phạt bổ sung bắt buộc là tịch thu toàn bộ tang vật (khoáng sản). Trong nhiều trường hợp, phương tiện vận chuyển như xe tải, tàu thuyền cũng sẽ bị tạm giữ hoặc tịch thu nếu người điều khiển là chủ sở hữu và cố ý vi phạm, gây thiệt hại lớn về quyền sử dụng tài sản và các giấy phép hành nghề liên quan.

Về khía cạnh kinh tế, đối tượng thực hiện hành vi vận chuyển trái phép phải đối mặt với rủi ro mất trắng vốn đầu tư và lợi nhuận. Khi bị phát hiện, không chỉ lô hàng bị tịch thu mà doanh nghiệp còn phải nộp lại số lợi bất chính có được từ những chuyến hàng trước đó nếu cơ quan điều tra chứng minh được hành vi vi phạm có hệ thống. Căn cứ theo các quy định về Quản lý thuế, doanh nghiệp sẽ bị truy thu thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường và bị phạt chậm nộp với lãi suất cao. Hơn nữa, việc bị ghi danh vào "danh sách đen" vi phạm pháp luật tài nguyên sẽ khiến doanh nghiệp mất uy tín nghiêm trọng, khó tiếp cận các hợp đồng cung ứng hợp pháp hoặc các khoản vay tín dụng ngân hàng trong tương lai.

Ở mức độ nghiêm trọng nhất, hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép có thể dẫn đến hậu quả hình sự. Căn cứ Điều 227 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), nếu khối lượng khoáng sản vận chuyển có giá trị lớn hoặc đối tượng đã bị xử phạt hành chính mà còn tái phạm, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với khung hình phạt tù lên đến 07 năm. Hậu quả này không chỉ chấm dứt sự nghiệp kinh doanh của cá nhân mà còn gây thiệt hại kinh tế vĩ mô cho quốc gia thông qua việc làm thất thoát ngân sách, gây hư hại hạ tầng giao thông và tạo ra sự cạnh tranh bất bình đẳng, lũng đoạn thị trường tài nguyên khoáng sản.

>> Đọc thêm: Luật sư đất đai tại Khánh Hòa

4. Các biện pháp phòng ngừa và tuân thủ pháp luật đối với vận chuyển khoáng sản

Để đảm bảo hoạt động kinh doanh bền vững và tránh các rủi ro pháp lý nghiêm trọng, việc thiết lập hệ thống phòng ngừa sai phạm trong vận chuyển khoáng sản là yêu cầu bắt buộc đối với mỗi doanh nghiệp. Căn cứ theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 và các quy định về quản lý thuế năm 2026, biện pháp phòng ngừa tiên quyết là xây dựng quy trình kiểm soát hồ sơ nguồn gốc hàng hóa chặt chẽ. Trước khi phương tiện lăn bánh, bộ phận quản lý phải đảm bảo lái xe có đầy đủ: hóa đơn giá trị gia tăng hợp lệ, phiếu xuất kho kiêm vận chuyển nội bộ và bản sao giấy phép khai thác của mỏ cung cấp. Việc chủ động rà soát tính pháp lý của nguồn hàng không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ đúng quy định mà còn là bằng chứng quan trọng để miễn trừ trách nhiệm trong trường hợp đối tác cung ứng xảy ra sai phạm.

Bên cạnh quản lý hồ sơ, ứng dụng công nghệ giám sát hành trình là biện pháp tuân thủ hiệu quả giúp doanh nghiệp ngăn chặn hành vi vận chuyển sai tuyến đường hoặc sai sản lượng. Căn cứ theo Nghị định 21/2026/NĐ-CP, các phương tiện vận chuyển khoáng sản được khuyến khích kết nối dữ liệu GPS và cảm biến tải trọng với trung tâm điều hành của doanh nghiệp và cơ quan chức năng. Biện pháp này giúp giám sát thời gian thực lộ trình di chuyển, đảm bảo khoáng sản được đưa đến đúng điểm tập kết hoặc kho bãi đã đăng ký. Đồng thời, việc lắp đặt camera hành trình giúp ghi lại quá trình bốc xếp, chứng minh tính minh bạch về chủng loại và khối lượng khoáng sản, tránh các tranh chấp về sai lệch số liệu với cơ quan thuế tài nguyên.

Cuối cùng, công tác đào tạo và nâng cao nhận thức pháp luật cho đội ngũ tài xế và nhân viên vận hành đóng vai trò then chốt trong việc phòng ngừa vi phạm từ xa. Doanh nghiệp cần ban hành nội quy nghiêm ngặt, tuyệt đối không vận chuyển khoáng sản vào khung giờ cấm hoặc đi qua các tuyến đường yếu, khu dân cư nhạy cảm mà chưa có sự cho phép. Căn cứ theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) về trách nhiệm của pháp nhân thương mại, việc có quy trình kiểm soát nội bộ bài bản và các văn bản hướng dẫn tuân thủ sẽ là căn cứ pháp lý để bảo vệ doanh nghiệp nếu có cá nhân cố ý làm trái. Chủ động phối hợp với lực lượng Cảnh sát giao thông và Thanh tra tài nguyên trong các đợt kiểm tra định kỳ cũng là cách giúp doanh nghiệp kịp thời điều chỉnh các thiếu sót, đảm bảo dòng chảy tài nguyên luôn diễn ra minh bạch và đúng pháp luật.

5. Câu hỏi thường gặp

Hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép có bị xử lý hình sự không?

Theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) và Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép có thể bị xử lý hình sự nếu thuộc trường hợp khoáng sản do khai thác trái phép mà có, giá trị lớn, thu lợi bất chính đáng kể hoặc đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm. Người vi phạm có thể bị phạt tiền, phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù, kèm theo tịch thu khoáng sản, phương tiện vận chuyển. Nếu chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì sẽ bị xử phạt hành chính theo quy định.

Làm thế nào để chứng minh nguồn gốc khoáng sản khi vận chuyển?

Theo Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 và pháp luật về quản lý khoáng sản, khi vận chuyển khoáng sản, tổ chức, cá nhân phải chứng minh nguồn gốc hợp pháp bằng hồ sơ, chứng từ đầy đủ. Cụ thể gồm giấy phép khai thác hoặc quyết định cho phép tận thu, hóa đơn bán hàng hợp pháp, phiếu xuất kho – vận chuyển và tài liệu chứng minh khoáng sản phù hợp với khu vực, trữ lượng được phép khai thác. Trường hợp không xuất trình được chứng từ hợp lệ, khoáng sản sẽ bị xem là không rõ nguồn gốc và bị xử lý theo quy định pháp luật.

Mức phạt cao nhất cho tổ chức vi phạm vận chuyển khoáng sản trái phép là bao nhiêu?

Nếu hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép bị xử lý hành chính, theo Nghị định 36/2020/NĐ-CP, mức phạt tối đa có thể lên tới khoảng 1 tỷ đồng đối với tổ chức tùy theo khối lượng và tính chất vi phạm. Trong trường hợp hành vi trái phép gây hậu quả nghiêm trọng hoặc cấu thành tội phạm, tổ chức còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự, với các hình phạt phạt tiền lớn hơn và biện pháp bổ sung như đình chỉ hoạt động.

Hành vi vận chuyển khoáng sản trái phép có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng về pháp lý và kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bền vững của ngành. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định từ Luật Khoáng sản và Nghị định xử phạt là cách tốt nhất để bảo vệ quyền lợi bản thân. Nếu bạn đang gặp phải tình huống liên quan hoặc cần tư vấn chi tiết, hãy liên hệ ACC Khánh Hòa để nhận hỗ trợ chuyên sâu từ các chuyên gia pháp lý. Đừng chần chừ, hành động ngay hôm nay để tránh rủi ro không đáng có.