Tận thu khoáng sản đang trở thành một hoạt động quan trọng trong ngành khai thác tài nguyên, giúp tối ưu hóa việc sử dụng khoáng sản còn lại sau các dự án khai thác chính, góp phần bảo vệ môi trường và tăng hiệu quả kinh tế. Hoạt động này không chỉ tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật mà còn hỗ trợ doanh nghiệp khai thác bền vững. Việc hiểu rõ tận thu khoáng sản giúp các nhà đầu tư tránh rủi ro pháp lý và tối đa hóa lợi ích. Cùng ACC Khánh Hòa khám phá chi tiết về hoạt động này.

1. Khai thác tận thu khoáng sản là hoạt động gì? Chi tiết

Theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 và Nghị định 21/2026/NĐ-CP, khai thác tận thu khoáng sản được định nghĩa là hoạt động khai thác tài nguyên tại các khu vực mỏ đã có quyết định đóng cửa hoặc tại bãi thải của mỏ đã đóng cửa. Ngoài ra, hoạt động này cũng được áp dụng cho các khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền khoanh định và công bố. Mục tiêu cốt lõi của việc tận thu là tránh lãng phí tài nguyên quốc gia, đồng thời giải quyết các vấn đề về môi trường và an toàn tại các mỏ cũ.

Về điều kiện cấp phép, theo Nghị định 193/2025/NĐ-CP và các sửa đổi năm 2026, tổ chức và cá nhân (bao gồm cả hộ kinh doanh ngành nghề khai thác) được xem xét cấp Giấy phép khai thác tận thu khoáng sản khi đáp ứng đủ năng lực tài chính và kế hoạch bảo vệ môi trường. Thời hạn của giấy phép tận thu thường không quá 05 năm (bao gồm cả thời gian gia hạn). Đáng chú ý, từ năm 2026, các cơ sở tận thu phải nộp tiền cấp quyền khai thác khoáng sản đối với khối lượng còn lại thực tế và phải lắp đặt các thiết bị giám sát sản lượng để đảm bảo tính minh bạch, tránh tình trạng lợi dụng "tận thu" để khai thác trái phép ngoài phạm vi cho phép.

Hồ sơ và trách nhiệm sau khi được cấp phép cũng rất khắt khe. Chủ đầu tư phải lập báo cáo kinh tế – kỹ thuật khai thác, cam kết phục hồi môi trường và thực hiện ký quỹ bảo vệ môi trường theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020. Mọi hoạt động vận chuyển, tiêu thụ sản phẩm từ khai thác tận thu phải có đầy đủ hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Việc vi phạm các quy định về ranh giới hoặc sản lượng sẽ bị xử phạt nghiêm theo khung hình phạt mới nhất tại Nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài nguyên, nhằm thắt chặt kỷ cương trong việc quản lý "nguồn vàng đen" cuối cùng của mỗi mỏ khoáng sản.

2. Điều kiện thực hiện hoạt động tận thu khoáng sản

Căn cứ theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 và các nghị định hướng dẫn thi hành năm 2025-2026, điều kiện đầu tiên để thực hiện tận thu là khu vực khai thác phải thuộc một trong các trường hợp: khu vực mỏ đã có quyết định đóng cửa mỏ để thanh lý, khu vực có khoáng sản phân tán nhỏ lẻ đã được khoanh định, hoặc các bãi thải của mỏ đã đóng cửa. Về chủ thể, chỉ những tổ chức, cá nhân được thành lập hợp pháp theo quy định của pháp luật, có đăng ký kinh doanh ngành nghề khai thác khoáng sản mới được xem xét cấp phép. Đặc biệt, từ năm 2026, cơ quan chức năng yêu cầu các đơn vị này phải hoàn thành mọi nghĩa vụ thuế và tài chính từ các hoạt động trước đó mới đủ điều kiện nộp hồ sơ xin cấp giấy phép tận thu.

Về năng lực thực hiện, tổ chức và cá nhân phải lập Báo cáo kinh tế – kỹ thuật khai thác tận thu, trong đó chứng minh được phương án khai thác an toàn và công nghệ thu hồi tối đa tài nguyên. Căn cứ theo Nghị định 21/2026/NĐ-CP, đơn vị tận thu phải thực hiện ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường và có Giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020. Một điều kiện kỹ thuật bắt buộc mới áp dụng trong năm 2026 là doanh nghiệp phải lắp đặt hệ thống kiểm soát sản lượng (trạm cân hoặc camera giám sát truyền dữ liệu trực tuyến) ngay từ khi bắt đầu triển khai để cơ quan thuế và tài nguyên môi trường đối soát dữ liệu thực tế, tránh việc lợi dụng giấy phép tận thu để khai thác quy mô lớn trái phép.

Ngoài ra, đơn vị khai thác tận thu phải cam kết nộp đầy đủ tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, thuế tài nguyên và các khoản phí liên quan theo quy định của pháp luật về thuế hiện hành. Giấy phép khai thác tận thu có thời hạn không quá 05 năm và không được gia hạn quá tổng thời gian này. Sau khi kết thúc hoạt động, chủ giấy phép có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các biện pháp đóng cửa mỏ, cải tạo phục hồi môi trường theo đề án đã được phê duyệt. Việc không tuân thủ các điều kiện về ranh giới, sản lượng hoặc an toàn lao động sẽ dẫn đến việc thu hồi giấy phép ngay lập tức và bị xử phạt hành chính theo khung hình phạt nghiêm khắc nhất của pháp luật hiện hành.

>> Đọc thêm: Dịch vụ xin giấy phép khai thác khoáng sản tại Khánh Hòa

3. Quy trình thực hiện tận thu khoáng sản

Quy trình thực hiện khai thác tận thu khoáng sản hiện nay được siết chặt nhằm đảm bảo việc thu hồi tài nguyên còn lại không gây tác động xấu đến môi trường và tránh tình trạng khai thác trái phép núp bóng tận thu. Căn cứ vào Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 và các quy định hướng dẫn tại Nghị định 21/2026/NĐ-CP, quy trình này được thực hiện qua các bước cụ thể sau:

Bước 1: Khảo sát ranh giới và lập Báo cáo kinh tế – kỹ thuật

Tổ chức, cá nhân có nhu cầu tận thu phải tiến hành khảo sát thực địa tại khu vực mỏ đã có quyết định đóng cửa hoặc khu vực khoáng sản phân tán nhỏ lẻ. Sau đó, đơn vị lập Báo cáo kinh tế – kỹ thuật khai thác tận thu, trong đó xác định rõ: phương pháp khai thác, khối lượng dự kiến tận thu, kế hoạch sử dụng lao động và phương án bảo đảm an toàn lao động.

Bước 2: Lập hồ sơ môi trường và thực hiện ký quỹ

Căn cứ Luật Bảo vệ môi trường 2020, chủ đầu tư phải lập hồ sơ đề nghị cấp Giấy phép môi trường hoặc Đăng ký môi trường (tùy quy mô). Đồng thời, đơn vị phải thực hiện ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường tại Quỹ Bảo vệ môi trường địa phương. Đây là bước bắt buộc để đảm bảo trách nhiệm hoàn nguyên sau khi kết thúc tận thu.

Bước 3: Nộp hồ sơ và thẩm định cấp giấy phép

Hồ sơ được nộp tại Sở Tài nguyên và Môi trường (đối với thẩm quyền cấp tỉnh). Cơ quan chức năng sẽ tiến hành kiểm tra thực địa, thẩm định các điều kiện về năng lực tài chính, kỹ thuật và tính phù hợp với quy hoạch. Nếu đủ điều kiện, UBND cấp tỉnh sẽ ban hành Giấy phép khai thác tận thu khoáng sản với thời hạn không quá 05 năm.

Bước 4: Thực hiện nghĩa vụ tài chính và thông báo hoạt động

Sau khi nhận giấy phép, doanh nghiệp phải nộp tiền cấp quyền khai thác khoáng sản và các loại phí liên quan. Trước khi chính thức động thổ, đơn vị phải thông báo kế hoạch khai thác, giám đốc điều hành mỏ và đăng ký ngày bắt đầu hoạt động với chính quyền địa phương và cơ quan thuế để thực hiện giám sát sản lượng.

Bước 5: Khai thác, giám sát và đóng cửa khu vực tận thu

Trong quá trình khai thác, đơn vị phải tuân thủ đúng ranh giới, sản lượng và cập nhật dữ liệu từ trạm cân/camera về cơ quan quản lý theo quy định mới năm 2026. Khi giấy phép hết hạn hoặc đã thu hồi hết khối lượng cho phép, chủ giấy phép phải thực hiện các biện pháp đóng cửa khu vực tận thu, phục hồi môi trường và báo cáo cơ quan chức năng để kiểm tra, nghiệm thu.

>> Đọc thêm: Luật sư đất đai tại Khánh Hòa

4. Quyền lợi và nghĩa vụ trong hoạt động tận thu khoáng sản

Hoạt động khai thác tận thu khoáng sản đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa nguồn tài nguyên quốc gia tại các mỏ đã đóng cửa hoặc khu vực nhỏ lẻ. Căn cứ theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 (có hiệu lực từ 01/07/2025) và Nghị định 21/2026/NĐ-CP, tổ chức, cá nhân khi được cấp giấy phép tận thu sẽ có quyền lợi hợp pháp trong việc khai thác, sử dụng và tiêu thụ khoáng sản theo phạm vi ranh giới và thời hạn quy định (thường không quá 05 năm). Doanh nghiệp được phép sử dụng hệ thống hạ tầng kỹ thuật hiện có và các công trình phụ trợ phục vụ khai thác, đồng thời có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện các hành vi xâm phạm quyền khai thác hợp pháp của mình theo quy định của pháp luật dân sự và hành chính.

Song song với quyền lợi, chủ giấy phép phải gánh chịu những nghĩa vụ pháp lý khắt khe để đảm bảo không thất thoát tài nguyên và bảo vệ môi trường. Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các thông tư hướng dẫn năm 2026, nghĩa vụ hàng đầu là thực hiện ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường và tuân thủ phương án hoàn nguyên mỏ sau khi kết thúc tận thu. Về mặt quản lý tài chính, doanh nghiệp bắt buộc phải nộp đầy đủ thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường và tiền cấp quyền khai thác khoáng sản. Một điểm mới nổi bật hiện nay là nghĩa vụ lắp đặt hệ thống trạm cân điện tử và camera giám sát truyền dữ liệu trực tiếp về cơ quan quản lý để đối soát sản lượng thực tế, đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong nghĩa vụ thuế.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp khai thác tận thu còn có trách nhiệm đối với cộng đồng và an toàn lao động tại khu vực triển khai. Cụ thể, chủ đầu tư phải hỗ trợ địa phương trong việc duy tu hạ tầng giao thông bị ảnh hưởng bởi hoạt động vận chuyển khoáng sản và thực hiện các cam kết về an sinh xã hội. Theo quy định tại Nghị định 125/2020/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, mọi hành vi vi phạm về ranh giới, sản lượng khai thác hoặc chậm trễ trong việc phục hồi môi trường sẽ bị xử phạt nghiêm khắc, thậm chí là thu hồi giấy phép ngay lập tức. Việc tuân thủ đồng bộ cả quyền lợi và nghĩa vụ không chỉ giúp doanh nghiệp vận hành ổn định mà còn khẳng định uy tín trong lộ trình phát triển kinh tế tuần hoàn của ngành tài nguyên địa chất.

5. Câu hỏi thường gặp

Tận thu khoáng sản có cần giấy phép riêng không?

Theo Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, tận thu khoáng sản là hoạt động khoáng sản và phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép bằng văn bản. Cụ thể, việc tận thu chỉ được thực hiện đối với khoáng sản còn sót lại trong quá trình khai thác, xây dựng công trình hoặc đóng cửa mỏ và không đương nhiên được thực hiện nếu không có chấp thuận/giấy phép tận thu. Luật cũng làm rõ trách nhiệm quản lý chặt chẽ nhằm tránh lợi dụng tận thu để khai thác trái phép; trường hợp tận thu không được cấp phép hoặc vượt phạm vi cho phép sẽ bị xử lý theo quy định pháp luật.

Chi phí thực hiện tận thu khoáng sản là bao nhiêu?

Theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, pháp luật không quy định một mức chi phí cố định cho hoạt động tận thu khoáng sản. Chi phí thực hiện tận thu phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể, bao gồm: chi phí lập hồ sơ xin chấp thuận/giấy phép tận thu, chi phí tổ chức khai thác, bảo vệ môi trường, cải tạo phục hồi đất và các nghĩa vụ tài chính liên quan (thuế, phí, tiền cấp quyền nếu có). Tổ chức, cá nhân tận thu phải tự chịu toàn bộ chi phí và bảo đảm hoạt động tận thu hiệu quả, đúng phạm vi được cho phép.

Tận thu khoáng sản ảnh hưởng đến môi trường như thế nào?

Theo Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 và Luật Bảo vệ môi trường 2020, hoạt động tận thu khoáng sản dù quy mô nhỏ vẫn có thể gây xáo trộn địa hình, phát sinh bụi, tiếng ồn, chất thải và nguy cơ sạt lở nếu không được kiểm soát. Việc tận thu không đúng kỹ thuật còn ảnh hưởng đến đất đai, nguồn nước và cảnh quan khu vực. Vì vậy, pháp luật yêu cầu phải áp dụng biện pháp bảo vệ môi trường, hoàn thổ và phục hồi hiện trạng sau tận thu, đồng thời chịu sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước.

Tận thu khoáng sản không chỉ là hoạt động khai thác bổ sung mà còn là giải pháp bền vững cho ngành tài nguyên, giúp doanh nghiệp tối ưu hóa lợi ích kinh tế trong khuôn khổ pháp luật. Việc nắm vững quy định từ Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 và Nghị định 21/2026/NĐ-CP sẽ hỗ trợ bạn thực hiện hiệu quả, tránh các rủi ro không đáng có. Để được tư vấn chuyên sâu và hỗ trợ thủ tục, hãy liên hệ ACC Khánh Hòa ngay hôm nay, đội ngũ chuyên gia sẵn sàng đồng hành cùng bạn trong mọi dự án khai thác.